Асилбекова Кулжан Корганбековна

                                                                Шаян көпсалалы лицей-жалпы орта  

                                                                 мектебінің математика пәні мұғалімі   

математика пәнінің мұғалімі

Математикалық сауаттылық өмір сүрудің қажетті компоненті.

     Әлемдік білім кеңістігінің даму тарихы оның әр кезеңіндегі халықтың гүлденіп өркендеуінің, қоғамдағы  өзгерістердің білімге байланыстылығы жалпы білім саласының маңыздылығын дәлелдейді. Қазіргі таңда еліміздегі білім беру жүйесінің рөлі өте күшті. Себебі, ХХI ғасырдың жасампаздық істерін жүзеге асыратын да, көтеретін де, келешегі де осы мектепте оқитын жас жеткіншектер.  

  Оқыту- динамикалық процесс. Оның сапасын үнемі жетілдіріп отыру-өмір талабы. Сондықтан да бүгінгі таңда болып жатқан қарқынды өзгерістер білім беру үрдісінің түбегейлі өзгеруіне, оның жаңа сапалық деңгейге көтерілуіне өз ықпалын тигізуде. Білім беру жүйесін жаңартуға Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан жолы-2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына Жолдауында білім беру саласындағы басымдықтарды нақтылап айтты. Білім беруді жаңарту оқушы білімін ғана емес, олардың қолдану дағдыларын, атап айтқанда функционалдық сауаттылығын арттырады.

«Функционалдық сауаттылық»- ұғымы өткен ғасырдың 60-жылдары ЮНЕСКО құжаттарында пайда болып кейіннен қолданысқа енген.        Функционалдық сауаттылық- мектепте алған білімдерін, іскерлік дағдыларын, адами іс-әрекеттердің әр түрлі салаларында, сондай-ақ тұлға аралық қарым-қатынастарда тиімді қолдана білу болып табылады.

  XXI ғасырдың жан-жақты, зерделі, дарынды, талантты адамдарын қалыптастыруда білім беру мәселесін заман талабына сай үйлестіру қажеттігі туындап отыр. Соған орай мұғалімдердің алдында тұрған міндет: табысты және әрекетке дайын қабілетті, әлеуметтік орнын сезінетін құзырлы тұлғаны қалыптастыру.

  Бүгінгі күн талабына сай жан-жақты дамыған, белсенді, өмірге талпынысы, қызығушылығы бар адамды мектеп табалдырығынан дайындап шығарудың ең бір тиімді тәсілі ол – оқытудағы математикалық сауаттылық.

   Математикалық сауаттылық – математиканың әлемдегі рөлін анықтау және түсіну, әр түрлі формада берілген сандық ақпараттарды оқу, талдау, түсіндіріп беру, дұрыс негізделген математикалық пайымдаулар айту, есептерді шығарудың тиімді тәсілдерін табу, орындау, өзін-өзі тексеру, өмірмен байланыстыру, математикалық білімді өмірлік тәжірибеде кездесетін түрлі мәселелерді шешуде еркін қолдану болып табылады.

    Оқушыларда математикалық мәдениет, ой-әрекетінің математикалық стилін қалыптастырудың негізгі жолы- әр түрлі математикалық есептерді шығару үрдісінде оқушылардың оқу әрекетін ұтымды, тиімді ұйымдастыру және басқару.

    Математика пәнінің басты мақсаты оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамыту. Логикалық ойлау қабілетін арттыруда есептің атқаратын рөлі зор. Себебі, есеп шығару- мидың «гимнастикасы». 

  Есеп шығару – ерекше жұмыс, дәлірек айтсақ, ой жұмысы. Есеп шығару арқылы оқушылардың тақырыпты қалай игергендігін, теория мен практиканы байланыстыра білу қабілетін, математика әдістерін меңгеруін, білімін, біліктілігін анықтаймыз.

  Есеп шығару оқушылардың сөйлеу мәдениетіне, мінез-құлқының қалыптасуына, тапқырлыққа, шыншылдыққа, тиянақтылыққа, ой қорытып, жинақтауына ықпалын тигізеді. 

  Логикалық ойлау қабілеті жоғары оқушы қай пәннің материялын болса да оңай меңгеріп тез түсінеді. Сондықтан да бұл пәннен оқу үлгерімі жақсы оқушының басқа пәндерден де үлгерімі жақсы болады. Себебі әр пәннің оқу материалдары мазмұндары жағынан әр түрлі болғанымен оны игерудегі логикалық ойлау операциялары мен ой қорыту формалары бірдей болып келеді.

  Америкалық педагог-математик Д.Пойа былай деген: «Математиканы білу деген не? Бұл есептерді шығара білу, онда стандарттық есептерді ғана емес, ойлаудың еркіндігін, сананың салауаттылығын, өзіндік болмысты, тапқырлықты керек ететін есептерді шығару».

 Сондықтан оқушы есепті жылдам әрі  қатесіз шығаруға  ұмтылудан гөрі, оны шығармашылықпен шешуге, шешімінен тиісті қорытынды жасай алуға тырысу қажет. 

   Осы мақсатта мына төмендегі бірнеше мәтін  есептерді ұсынып отырмын.

   Мәтін есептерді шешу стратегиясы:

   Бір сұрақты шешу үшін берілген уақыттың 75%-ын сұрақты түсінуге, 17%-ын шешу жолын қарастыруға және 8%-ын сұрақты шешуге бөлу керек.

  Онда,

1. Сұрақтың берілгені түсінікті болғанша оқу керек.
2. Сұрақты шешу әдісін таңдап алу керек.
3. Жауабын тексеру керек.

«Немерелер»

   Бір-бірін көп жылдар бойы көрмеген екі қария кездесіп қалады. Жөн сұрасып болғаннан кейін бала-шағасын сұрай бастайды.

• Қанша балаң бар?- дейді біреуі екіншісіне. 
• Менің балаларымның барлығы егізден туылған ғой және барлығы ұл болды.
• Немерелерің қанша?
• Қанша балам болса, әр баламда сонша баладан бар.
• Қырық немерең бар ма?
• Қырықтан көп.
• Жүз шығар онда?
• Жүзден аз.

Атайдың қанша бала, қанша немересі бар?

Шешуі:Қарияның қанша баласы болса, әр баласында сонша баладан бар. Демек немерелер саны бір санның квадраты. Ұлдары егізден туылса, яғни жұп сан. Қырықтан үлкен және жүзден кіші жұп санның квадраты 64. 

  Жауабы:  Атайдың 8 ұлы, 64 немересі бар.

   «Ортақ асханада»

Бұл оқиға қала сыртындағы саяжайда болған. Сондықтан оны тұрмыстық қажеттілікті өтеу есебі деуге де болады. Саяжайдағы бір әйел, айтуға ыңғайлы болу үшін, Үштікбаева, ортақ асханадағы ошаққа 3 шөрке, екінші бір әйел- Бестікбаева, 5 шөрке әкеліп салды, ал отыны жоқ бір ер адам, Отынсызов, осы екі әйелдің жаққан отына өз тамағын пісіріп алуға рұқсат алды. Тамағын пісіріп алғаннан кейін, Отынсызов екі әйелге, отты пайдаланғаны үшін, 8тг төледі. Осы ақшаны әлгі екі әйел қалай бөліп алулары керек?

Шешуі:Бірталай адамдар 8тг 8 шөрке үшін төленді, 1 шөрке 1тг тұрады деп ойлайды, ол қате. Бұл ақша 8 шөркенің тек үштен бір бөлігі үшін ғана төленген, өйткені жағылған отты үш адам бірдей пайдаланды. Бұдан барлық 8 шөркенің құны 8х3, яғни 24 тг және бір шөркенің құны з тг болатыны шығады.

  Енді отын иелерінің әрқайсысына қанша төленетінін шығару оңай. 5 шөрке салған Бестікбаеваның отынының құны 15 тг де, оның 8 тг-сі, отты пайдаланғаны үшін шегеріледі, демек, ол 15-8, яғни 7 тг алуға тиісті. Үштікбаеваның 3 шөркесінің құны 9 тг, оның 8 тг-сі отты пайдаланғаны үшін шегеріледі, сонда оған 9-8=1тг ғана тиісті болады.

Жауабы: Сөйтіп, дұрыс бөлгенде Бестікбаева 7 тг, Үштікбаева 1 тг алуы керек.

   «Мектеп үйірмелерінің жұмысы»

 Біздің мектепте 5 үйірме бар: сласарьлық үйірме, сүргілеу үйірмесі, сурет үйірмесі, шахмат және хор үйірмелері. Слесарьлық  үйірменің жұмысы күнара болады, сүргілеу үйірмесі 2 күн бос, үшінші күні жұмыс істейді, сурет үйірмесі әрбір төртінші күні , шахмат үйірмесі әрбір бесінші күні, хор үйірмесі әрбір алтыншы күні жұмыс істейді. Қаңтардың бірі күні мектепте 5 үйірме қатарынан жұмыс істеді де, содан кейін әр үйірме жоспарда көрсетілген күндерінде жұмыс істеп отырды. Жыл жай жыл. Есептің сұрағы, қаңтардың бірінде өткен үйірме отырыстарын есепке алмағанда, жылдың бірінші тоқсанында (ширегінде немесе кварталында, яғни қаңтар, ақпан, наурыз айлары) 5 үйірме қатарынан неше рет жиналды және осы тоқсанда мектепте бірде-бір үйірме болмаған  күндердің саны қанша?

Шешуі:Есептің бірінші сұрағына жауап беру үшін – неше күннен кейін мектептегі барлық 5 үйірме тағы да қатарынан қайта жиналатындығын табу үшін 2-ге, 3-ке, 4-ке, 5-ке және 6-ға қалдықсыз бөлінетін сандардың ең кішісін табу керек. Ондай сан 60 болатындығын табу қиын емес. Демек, 60 күн өтіп, 61-күн болғанда 5 үйірме тағы да қатарынан , ол күні: күн ара өтетін слесарьлық үірменің 30 отырысы, үш күнде бір рет өтетін сүргілеу үйірмесінің 20 отырысы, төрт күнде бір рет өтетін сурет үйірмесінің 15 отырысы, бес күнде бір рет өтетін шахмат үйірмесінің 12 отырысы, алты күнде бір рет өтетін хор үйірмесінің 10 отырысы болады. 60 күнге дейін мұндай күн болмайды. Бұдан кейінгі осы сияқты, бес үйірме қатарынан жиналатын, уақыт тағы да 60 күн өткенде, тек екінші тоқсанда ғана болады.

Жауабы: Сонымен, бірінші тоқсан ішінде 5 үйірме қатарынан бір күнде ғана жинала алады.

Шешуі:Есептің екінші сұрағының жауабын табу үшін 1-ден 90-ға дейінгі сандарды ретімен жазып шығу керек те, содан кейін үйірме өтетін күндерді әлгі сандар қатарынан біртіндеп сызып отыру керек. Мәселен, слесарьлық үйірменің өтетін күндерін еске алғанда 1, 3, 5, 7, 9 т. с. с. сандар сызылады. Содан соң сүргілеу үйірмесі өтетін күндерге сәйкес 4, 7, 10 т. с. с. сандар сызылады. Осы сияқты сурет, шахмат, хор үйірмелері өтетін күндерге сәйкес сандарды да сызып шыққанда, бірінші тоқсанның ешбір үйірме жұмыс істемейтін күндері сызылмай қалады.

  Осылай жазып, содан соң тиісті сандарды сызып шыққан адам бірінші тоқсанда үйірмелерден бос бірсыпыра, дәлірек айтқанда, 24 күн болатынына көз жеткізеді. Қаңтар айында мұндай 8 күн бар, олар: 2, 8, 12,14, 18, 20, 24 және 30 қаңтар күндері. Ақпанда мұндай – 7 күн, наурызда 9 күн болады. 

Жауабы: 24 күн 

   «Қайсысының санағаны артық?»

  Екі адам бір сағат бойы есік алдындағы тротуармен жүріп өткен адамдарды санап тұрған. Санаушылардың бірі үйге жалғас қақпаның алдында тұрған, ал екіншісі ерсілі-қарсылы тротуармен жүріп отырған. Қайсысының санаған адамдарының саны артық?

Шешуі:Екеуінің санап шыққан адамдарының саны бірдей болады. Қақпаның алдында тұрған кісі екі жаққа қарай өткен адамдарды санаса, ерсілі-қарсылы жүрген кісі қарсы кездескен адамдарды санағанда, олардың саны екі есе артып шығады.

  Мұны басқаша түсіндіруге де болады. Тротуармен ерсілі-қарсылы жүріп санайтын кісі алғаш рет бір жаққа барып, содан кейін қақпа алдында тұрған жолдасына қайтып оралғанда, екеуінің санаған адамдарының саны бірдей болады, өйткені қақпа алдында тұрған кісінің көрген адамдарын ерсілі-қарсылы жүріп санайтын кісі де (бара жатқанда немесе келе жатқанда) көреді, керісінше де солай. Екінші рет барып қайтқанда да осылай болады. Сағаттың ақырында, жүріп санушы кісі соңғы рет барып қайтқанда да, солай болады, демек, екеуінің санап шыққан адамдарының саны бірдей болады.

Жауабы: Адамдар саны бірдей болады.

  «Сіріңкелер есебі»

Сіріңкелер әр түрлі үш үймеге бөлінген. Үшеуіндегі сіріңкелердің жалпы саны 48. Егер бірінші үймеден екіншісіне саны сол екінші үймедегідей сіріңке алып салсақ, содан кейін екінші үймеден үшіншісіне саны сол үшінші үймедегідей сіріңке алып салсақ, ақыры үшінші үймеден бірінші үйменің орнында қалғанына саны сол бірінші үйменің орнында қалғанындай сіріңке алып салсақ, үш үймедегі сіріңкелердің сандары бірдей болады. Үймелерді әрқайсысында әуелде қанша сіріңкеден болған?

Шешуі: Бұл есепті соңынан бастап шешеді. Сіріңкелердің жалпы саны (48) өзгермейтіндіктен, ең соңында әр үймеде 16 сіріңкеден болады.

Сөйтіп соңында былай болады:

                      1-үйме                    2-үйме                   3-үйме

                        16                            16                         16

  Дәл осының алдында бірінші үймедегі сіріңкелерге сонша сіріңке қосылған болатын. Сондықтан бірінші үймедегі сіріңкелер саны екі еселеніп, 16 болды. Демек, оған дейін бірінші үймеде 16-ның жартысы – 8 сіріңке болған. Ал 8 сіріңкесі алынған үшінші үймеде 16+8=24 сіріңке болған.

  Үймелердегі сіріңкелердің сандары мынадай болған:

                      1-үйме                    2-үйме                   3-үйме

                          8                            16                         24

  Одан әрі: осының алдында үшінші үймедегі сіріңкелерге тағы да сонша сіріңкелер қосылған, олар екінші үймеден алынған. Демек, үшінші үймедегі 24 сіріңке сол үймеде бұрын болған сіріңкелер санының екі есесі. Сондықтан үшінші үймеде бұған дейін 24212 сіріңке болған. Сіріңкелер былай бөлінген.:

                      1-үйме                    2-үйме                   3-үйме

                          8                            16+1228                  12

  Енді үймелердің әрқайсысында әуелде (сіріңкелерді бірінші үймеден алып екінші үймеге салмай тұрғанда) қанша сіріңке болғанын табу оңай: екінші үймеде 28214 сіріңке, бірінші үймеде 8+1422 сіріңке болған. Демек, сіріңкелер әуелде былай бөлінген:

                         1-үйме                    2-үйме                   3-үйме

                             22                        14                           12

Жауабы: Үймелерде алғаш рет сіріңкелер саны 22, 14, 12 болған.

  «Арифметикалық  фокус»

Сіздер қағазға, маған көрсетпей, кез-келген үш таңбалы сан жазыңыздар.

 -Нөлдері бар сандарды да жазуға болады.

 -Жазған саныңыздың оң жағына сол санды қайта жазыңыз. Сонда,    әрине,сізде алты таңбалы сан болады.

 -Қағазыңызды менен алыста отырған көршіңізге беріңіз. Ол әлгі алты таңбалы санды жетіге бөлсін.

 -Нәтижесін, маған айтпай, көршіңізге беріңіз. Ол 11-ге бөлсін.

 -Нәтижесін әрі қарай жібере беріңіз. Оны тағы да 13-ке, бөлейік.

 -Нәтижесі жазылған қағазды маған беріңіз, тек қағазды бүктеп, санын маған көрсетпей беріңіз.

  Қағазды, бүктеуін ашпастан, «фокусшы» алғашқы санды жазған кісіге берді.

 -Бағана өзіңіз ойлаған саныңызды алыңыз. Дұрыс па?

 -Иә, дұрыс.

Сұрақ: Мұның сыры неде?

 Жауабы: Жасырын жазылған алғашқы санға қандай амалдар қолданылғанын талдап шығайық. Ең алдымен оның оң жағынан сол үш таңбалы санның өзі қайта жазылды. Бұл іс жүзінде берілген санның оң жағынан үш нөл жазып, содан кейін нәтижесіне  сол санның өзін қосу болып табылады. Мысалы:

                                  872872 872000+872.   

  Санға қандай амалдар қолданылғандығы енді түсінікті: ол әуелі 1000 есе арттырылған да, содан соң нәтижесіне өзі қосылған. Қысқаша айтқанда, берілген сан 1001-ге көбейтілген деген сөз.

  Бұдан шыққан көбейтінді қандай өзгерістерге ұшырады? Ол көбейтінді 7-ге бөлінді, солан соң шыққан бөліндісі 11-ге бөлінді, ақыры соңғысынан шыққан бөлінді 13-ке бөлінді. Жинақтай келгенде көбейтінді 7х11х13 санына бөлінген болып шықты. Ал бұл үш санның көбейтіндісі 1001 болады, тексеріп қарасаңыз: 7х11х13.

  Сөйтіп, әуелде жасырын жазылған сан 1001-ге көбейтілген, содан кейін оның нәтижесі қайта 1001-ге бөлінген.                                                                                                                                        

       Қорыта айтқанда, ғасырлар бойы даналығымен, өміршеңдігімен дәлелденген логикалық есептер үлгілері – тәрбиенің қайнар көзі болып табылады. Логикалық есептерді шығаруда баланың математикалық сауаттылығы артады. Логикаға шапшаң болса әрі тапқыр, әрі жүйрік болады. Баланың   логикаға  шапшаң  әрі мығым   болуына  мұғалім өз үлесін қосады. Ол үшін біз іс шараларды, жарыстарды жиі өткізіп тұруымыз қажет. Аталарымыз  «Білім басқа бітеді, қына тасқа бітеді» дегендей баланың білімге   ынтасы зор болса, бұл сөздің растығы шығар еді. Тек логикаға ғана емес, басқа да жазу, оқу, сызуларға да назар аударып қоюымыз керек. Логикаға жүйрік болған бала шахмат, дойбы, тоғызқұмалақ секілді ойындарда озып шығары анық. Жалпы біз үшін, логиканың маңызы – келешекте үлкен азамат болғанда кез-келген  қиыншылықты ойланып шешуге көмегі қажет. 

Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы Шаян ауылы

Шаян көпсалалы лицей жалпы орта мектебі

Ағылшын тілі пәні мұғалімі

Жайлауова Бақыткүл Рахматуллақызы

«Үш тұғырлы тіл» бағдарламасы бойынша мектепте ағылшын тілін оқудың мағызы мен жолдары

       Аңдатпа

    Бұл мақалада «Үш тұғырлы тіл» саясатының мектептерде жүзеге асыру жолдары талқыланады. Шет тілін үйренуде қазірде маңызы мен мақсаты. Мақалада оқуға қабілеттілікті қалыптастыру және білім беру қызметінің компоненттері қарастырылады. 

    Тірек сөздер: үш тұғырлы тіл, заманауи, мәдениет, өскелең ұрпақ, тұлға, жаһандық, әмбебап.

   Триединство языков, современный культура,нынешнее поколение, личность, глобальный, универсальный.

The trinity of language, modern, culture, young generation, individual, civilization, universal.

     Қазіргі қазақ қоғамы әлеуметтік модернизациямен сипатталатын білім беруді жаңғырту үдерісінде жетекші орын алатын әлемдік интеграциялық үдерістерге ұмтылуда. Бәрімізге мәлім, өз азаматтарына заманауи және сапалы білім беруде жағдай жасай алатын, қоғам қалыптастыра білген, әлемнің бірқатар жетекші елдері табысты даму үстінде.

     Көп мәдениетті жіне көптілді білім берудің негізгі себебі, көпұлтты жене көп мәлениетті ортада белсенді өмір сүруге қабілетті, басқа мәдениеттерді түсіну және құрметтеу, әртүрлі ұлттарға, нәсілдер мен сенімдеріне қарамастан, бейбітшілік пен келісімде өмір сүре алатын азамат тәрбиелеу. Жалпы білім беретін мектептегі оқу үдерісінде үштілді оқытуды енгізу.

      Қазақстанның білім беруді дамыту тұжырымдамасын жүзеге асыруда маңызды қадам болып табылады. Бұл тұжырымдамада айтылған.

      Қазіргі заманғы мектеп бітірушілері шет тілін білу- өмірлік қажеттілік, әлемдегі ғылым мен техниканың дамуы шет тілін еркін меңгеруді талап етеді, теориялық және тәжірибелік дағдыларды меңгеру үшін шет тілін білу аса маңызды. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ұсынған «Үш тұғырлы тіл» саясаты мектептерде сәтті жүзеге асырылуда, білім беру қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде  жүргізілуде. Үштілді оқыту және оның нәтижесі-бұл тілдерді жетік меңгеру, өскелең ұрпаққа әртүрлі халықтардың мәдениеті мен дәстүрлерімен танысуға көмегін тигізеді.

     В. Гумбольдтың айтуынша тіл адамның бет-бейнесі және сурет ретінде сақталған мәдени қоғамдастық айнасы. Жалпы компоненттермен «концептуалдық шындық алаңы»  әр түрлі тілдерде  және мәдениеттерде әртүрлі көрініс береді. Сондықтан адамдарды тану арқылы, әсіресе шет тілін жетік меңгеру арқылы, әр ұлттың тарихта алған орнын, әлемде алатын маңызын, мәлени құндылықтарын сезініп, тереңірек түсіне алады. 

      Көп тілді меңгерген тұлға бірнеше тілдердің спикері болып табылады, ол: сөйлеу дағдылары мен бірнеше тілде сөйлеуге мүмкіндік беретін психи-физиологиялық қасиеттер кешені бар, әртүрлі лингвистикалық қоғам мен мәдениетті дәріптейтін жан.

       Көп тілді меңгерген жеке  сананың дамуы; -сөйлеу алгоритмінің дамуы: ақыл-ой, ауызша-жазбаша; қарым –қатынас аспектілерінің дамуы. Сөздің дамуы-ойдың дамуы. Ауызшы орта: сөз-сөздік-тіл құрылымы: тіл дамуы-қарым-қатынас-риторика: сөйлеу мәдениеті. Осылайша, тілдік деңгейлік жүйе: лексикалық-сөздік-грамматикалық. Қазақ тілі, орыс және шет тілдерін білу қазіргі заманғы қоғам азаматтың жеке және кәсіптік қызметінің ажырамас бөлігі болып табылады. Мұның бәрі-іс жүзінде және кәсіптік түрде кқптеген адамдарға қажет жіне қоғамда беделді орынға ие болуға және өз орнын табуға көмегін тигізеді.

       Білім беру мазмұнын жаңғыртуға, оқушылар және жеке тұлғаның шығармашылық әлеуетін дамыту үшін жағдай жасау, тереңдетілген білім беру, соның ішінде тілдерді кеңейтуге ерекше көңіл бөлінуде. Кез келген білім беру мекемесі жас ұрпақты әмбебап-жаһандық құндылықтармен таныстырады. Балалар мен жасөспірімдерді қарым-қатынас жасауға және өзге ұлт өкілдері мен мәдениеттерін қадірлеуге үйретеді. Мемлекеттік тіл-қазақ тілімен қатар, орыс тілі және ағылшын тілі бұл жағдайда маңызды құрал.

         Шет тілін оқушылардың тілдік білім берудегі рөлін ескеру қажет. Бұл оқушылар кемінде бір шет тілін үйренбесе немесе үзіліс болса нәтижесі нашар болады. Мұндай мектеп түлектері  «гуманитарлық және лингвисткалық кемістіктің кешені» болады.

         Көп мәдениетті этногеографиялық қоғамда халықтың елеулі бөлігі кем дегенде екі тілде сөйлейді. Қозғалыс феномені арқасында белгілі, шет тілін, ана тілі мен орыс тілін ынталандыратын күрделі өзара әрекеттестікке кіреді., немесе, керісінше, жаңа тілді меңгеру үдерісін тоқтатады. Үш тілді салыстыру-бұл қиындықтарды алдын ала анықтау, типтік қателіктерді қамтамасыз ету және ескерту, қатенің сипаты мен себептерін түсіну, тілдік материалдарды сериялық зерттеу тәртібін белгілеу.  Сонымен бірге тәжірибе көрсеткендей, мысалы, әлеуметтік әдетте түсіп қалатын ауыл мектептерінде ана тілінде, шет тіліндегі материалды саналы меңгеру сәтті болуы мүмкін.

       Мемлекеттік тілді оқыту, орыс тілі-халықаралық қатынас тілі Даму тұжырымдамасымен анықталған стратегиялық мақсаттардың бірі.

        Тілдік және шет тілдерін өзара байланыстыратын оқытудың тәжірибесіне, тілдерді толық дамуына оң әсерін тигізетін-жеке тұлға. Осыған байланысты 2-сыныптан шет тілін меңгеру ғылыми тұрғыдан дәлелденді және заңды түрде жүзеге асуда.

       Оқуға қабілеттілікті қалыптастыру- барлық студенттерді толық игеру білім беру қызметінің компоненттері:

1. Мотвация (ойын, білім беру және оқыту)     
2. Оқытудың мақсаты;
3. Оқыту тапсырмасы;
4. Оқыту іс-шаралары (бағдарлау, материалды, мониторинг және бағалау).

Осылайша,   әмбебап білім беру іс-шараларын қалыптастыру кіші мектеп оқушыларының білім беру қызметінің негізгі компоненттерін қалыптастыру шет тілінде сөйлеу қызметі.

    Әмбебап білім беру іс-әрекет тұжырымдамасына сәйкес төрт блок бар:

1. Жеке тұлға
2. Нормативтік-құқықтық акт
3. Танымдық
4. Коммуникативтік

 Оқушылармен жеке жұмыс жасау маңызды болып табылады, өйткені олар бағалау және мағыналы, адамгершілік және жасөспірімдердің әлеуметтік дағдыларын қалыптастырады. Сондай-ақ  шет тілінде сөйлеу арқылы жеке тұлғаның өзін-өзі тануда маңызды рөл атқарады, оқу барысында моральдық- этикалық құндылықтарын білім беру жүйесінде қатар қолдана алады.

       Оқушылармен жеке жұмыс жасай білім беру қызметін ұйымдастыруды қамтамсыз етеді. Мақсатты орнату әрекеттері-білімге негізделген (коммуникативтік, когнитивтік, ойын) студенттің қазірдің өзінде білетін және әлі білмейтін нәрсесін меңгере алады.

     Мұндай іс-шаралар мынадай міндеттерді орындау арқылы қалыптасады:

• берілген тапсырмаға және суретке қараңыз, осы арқылы бүгін өтетін сабақты біле аласыз
• үйге берілген жаттығуларға қарап, уйде не үйренетіндігіңізді айтыңыз
• сюжеттің тақырыбын қарап, не талқылайтынымды айтыңыз
• тарихтың соңғы тармағын тармағын оқып, басты кейіпкермен не болғанын білуге тырысыңыз.

Әрекеттер тыңдау. Сөйлеу, оқу және жазу қабілеттерінің деңгейін 

   анықтайды.

«Еуропалық тіл портфолиосы» инновациялықтехнологияларды қолдану арқылы қалыптасты. 

Когнитивті әмбебап әрекеттер төмендегі әрекеттерге азаяды:

• өзін-өзі оқшаулау және когнитивтік тапсырмаларды қалыптастыру жөніндегі іс-шаралар.
• қажетті ақпараттарды  іздестіру және бөлу.
• өзін-өзі танужәне ауызша, жащу арқылы сөздерді құруға байланысты әрекеттер.
• тілді таңдаудағы әрекеттер.
• көрініспен байланысты әрекеттер.

Коммуникативтік әрекет әлеуметтік өзара іс-қимылды қамтамасыз етеді, оның ішінде бухгалтерлік есеп тұрғысынан диологқа немесе қызметке серіктестерінің позициясы; диологты тыңдау және сөйлеу қабілеті; проблемаларды ұжымдық талқылауға қатысады; топтағы құрбыларын біріктіріп, олармен ынтымақтасуға тырысады.

     Оқушылардық әмбебап білім беру қызметін қалыптастыру-бұл ең тиімді оқушыны оқытудың пәні ретінде дамыту жолдары.

      Жас ұрпақты әмбебап, жаһандық деңгейде таныстыру мақсаттарының бір құндылығы- жасөспірімнің қарым-қатынас қабілеттерін қалыптастыру және өзара көрші мәлениеттерімен ынтымақтастық орнату.

     Білікті мамандар қалыптастыру үшін көп тілді оқытуға көп көңіл бөлінеді, ол жас ұрпақтың өзара  ықпалдасқан және тиімді оқытудағы тиімді құралы ретінде қарастырылады. Сондықтан қазіргі әлемдегі тілдердің рөлін түсіну, бізді тіл үйрету және оқушыларға арналған тренингтер деңгейін көтеру маңыздылығын айқындайды. Ағылшын тілін үйрену тек қана ағылшын тілінде сөйлейтін елдердің мәдениетін ғана танып қоймай, басқа елдердің мәдениетіне жол ашады.

Пайдаланған әдебиеттер:

1. Бондаревская Е.В Ростов-на-Дону, «Студенттік орталықтандырылған білімнің құндылық негіздері»,2000жыл
2. Ең жаңа психологиялық сөздік. Шапар В.Б. Ростов-на –Дону: Феникс, 2005 жыл
3. Зимняя И.А. Сахарова Т.Е, «Ағылшын тілін оқытудың жобалу әдістері. Шет тілдері мектепте» 1991 жыл №3 С.9-15
4. Никишина И.В «Қазіргі заманғы педагогтың инновациялық қызметі». Волгоград; Мұғалім 2007
5. Қазақстанның оқу орындарында білім берудің жалпы білім беру бағдарламасы 2006-2011 жж.-Алматы: заңгер, 2007 жыл
6. Полат Е.С ,Бухаркина М.Ж., Моисеева М.В., Петров А.Е. «Жаңа педагогикалық тевнологиялар білім беру жүйесінде. М.: Академия 2000жыл